Historia Tomaszowa Lubelskiego - informacje o mieście

Historia Tomaszowa Lubelskiego ma swój początek w pierwszej połowie XVII wieku na terenach miejscowości Rogóźno, położonej nad rzeką Sołokoija. To właśnie w tamtych czasach na rozkaz Jan Zamojskiego została wybudowana niewielka osada Jelitowo, której nazwa w roku 1613 została zmieniona na Tomaszów. Budowa Jelitowa była niezwykle istotną kwestią dla Zamojskiego z punktu widzenia rozwoju polskiego handlu – osada ta znajdowała się, bowiem w miejscu w którym zlokalizowany był strategiczny szlak handlowy prowadzący z centrum Rzeczpospolitej na jej południowo-wschodnie kresy. To z tego powodu na budowę Tomaszowa zostały przeznaczone naprawdę ogromne w tamtych czasach pieniądze, które miały zagwarantować między innymi doskonałą strukturę obroną miejscowości.

W roku 1621 Tomasz Zamojski zadecydował o nadaniu osadzie miejskiego przywileju lokacyjnego, a ustrój nowego miasta oparty został na popularnym prawie magdeburskim. Oficjalnie Tomaszów zyskał miano miasta 7 października 1621 roku, kiedy to dokument Zamojskiego zatwierdził sam Zygmunta III Waza nadając przy tym miastu niezwykle istotny przywilej – prawo składania soli. Dzięki regularnej opiece i przede wszystkim protekcji głównego fundatora Tomaszów zyskał ogromne możliwości rozwojowe. W mieście zaczęły tworzyć się cechy rzemieślnicze takie jak cechy: stolarzy, kaletników, czy kowali, a Tomaszów wówczas przeżywał jedne ze swoich najbardziej „owocnych” lat.

Pod Konic roku 1630 w Tomaszowie zamieszkiwało już ponad 4 tysiące osób. Swoje dzieje Tomaszów Lubelski zaczął zmieniać w sposób negatywny podczas okresu wojennego prowadzonego przez Rzeczpospolitą ze Szwedami oraz wojskami Chmielnickiego. Kozacy jak i Szwedzi doskonale wiedzieli jak cenne jest dla Polaków miasto Tomaszów, dlatego regularnie przeprowadzali na nie zmasowane ataki, które kończyły się grabieniem miasta oraz mordowaniem jego mieszkańców.

Na historię Tomaszowa Lubelskiego znaczący wpływ miał także wielki zamęt i zniszczenie, które wojna wywołała w całej ordynacji zamojskiej. Początek walki o sukcesje pomiędzy wszystkimi pretendentami do dobór i tytułu po śmierci Jana Zamojskiego było konsekwencją kolejnych najazdów i plądrowania Tomaszowa. W roku 1676 atak na miasto przeprowadził starosta jasielski – Tomasz Brodecki.

Istotna przeszłość Tomaszowa Lubelskiego dotyczy także drugiej połowy XVIII wieku, w którym to wyniszczona doszczętnie przez wojny Rzeczpospolita zmuszona była do ulegnięcia swoim sąsiednim Mocarstwom, a więc Rosji, Austrii oraz Prusom. W tym czasie Tomaszów znalazł się w zaborze austriackim. W pamiętnym dla naszego kraju czasie wojen napoleońskich Tomaszów przez krótki okres znalazł się natomiast w granicach Księstwa Warszawskiego, a po zakończeniu Kongresu Wiedeńskiego w roku 1815 w Królestwie Kongresowym.

Historia Tomaszowa Lubelskiego prezentuje się bardzo intrygująco również w wieku XIX w którym mieszkańcy miasta brali czynny udział w powstaniach narodowych odgrywając w nich niezwykle istotną rolę. W roku 1830 podczas powstania listopadowego utworzony został pułk ochotników "Złota Chorągiew Wolności"., a podczas powstania styczniowego w Tomaszowie funkcjonowały terenowe władze powstańcze (Tomaszowski Rząd Narodowy).

Od roku 1866 Tomaszów stał się siedzibą władz powiatowych, a do wybuchu I wojny światowej miasto było wykorzystywane przede wszystkim jako ośrodek administracyjny oraz garnizon dla wojsk cesarskich. W dziejach Tomaszowa Lubelskiego na uwagę zasługuje fakt, iż w roku 1921 miasto te odwiedził wielki polski wódz - Józef Piłsudzki odznaczając przy tym pułk kawalerii walczącej w wojnie polsko-bolszewickiej.

W czasach II Rzeczpospolitej Tomaszów znów zaczął prężnie i dynamicznie się rozwijać. Wznoszono tu nowe budynki (gimnazja, gmach sejmiku powiatowego, hale targowe). W mieście zaczęła także funkcjonować gazeta samorządowa pod nazwą "Ziemia Tomaszowska". Niestety okres drugiej wojny światowej nie był łaskawy dla ”kwitnącej” znów miejscowości, która została całkowicie zbombardowana przez niemieckie bombowce. Najmocniej ucierpiała zachodnia cześć miasta, aczkolwiek według oficjalnych danych zniszczonych zostało 80% wszystkich budowli.

Niechlubna przeszłość Tomaszowa Lubelskiego odnosi się z kolei do lat 1944-1956, w których to w mieście funkcjonowało brutalne więzienie UB i NKWD zwane przez Polaków „Smoczą Jamą”. Trafiali tu najczęściej żołnierze AK i BCH, którzy zazwyczaj bez jakichkolwiek wyroków byli torturowani, a następnie mordowani.